d
Meira um Ísland


KVIKUTEGUNDIR Í ELDGOSUM
VÍSINDAVEFURINN


.Landrek og brú á milli heimsálfa


JARĐFRĆĐI ÍSLANDS
.

.
[Flag of the United Kingdom]
In English


Ferđaáćtlanir

Rútur-Ferjur-Flug

 

Eyjar í Atlantshafi, sem orđiđ hafa til á rekás Atlantshafshryggjarins:  Asoreyjar, Bermuda, Madeira, Kanaríeyjar Ascension, St. Helena, Tristan da Cunha o.fl.  Gliđnun Atlantshafshryggjar byrjađi ađ norđanverđu fyrir u.ţ.b 150 milljónum ára og fyrir 90 m. ára ađ sunnanverđu. 

Ísland er stćrsta eyjan á Atlantshafshryggnum vegna ţess, ađ saman fara plötuskil eđa rekás hryggjarins og heitur reitur, sem plöturnar hafa fćrzt yfir og er enn ţá undir landinu.  Landiđ fćrist smám saman norđvestur yfir hann.  Ţetta samspil er einsdćmi á Atlantshafshryggnum.  Ísland vćri líklega ekki til, ef einungis hefđu komiđ til gos vegna landreks.  Landiđ vćri allt öđruvísi í lögun, ef heiti reiturinn hefđi einn valdiđ gosum, líklega eitthvađ í líkingu viđ Hawaii.  Flekarekiđ er í austur og vestur, en ameríska og evróasíska kerfiđ fćrist saman í norđvestur yfir heita reitinn.  Hćgt er ađ rekja feril, sem heitir reitir mynda á plötunum vegna ţess, ađ ţćr fćrast yfir ţá líkt og ţykk stálplata sé logskorin, loginn er fastur en flekarnir fćrast.  Ofan á heita reitnum, undir mestöllu landinu er 20 - 100% hlutbráđiđ lag.  Ţađ er ofan á möttulstreyminu á ca. 5 - 20 km dýpi, ţannig ađ ţar er nóg efni í eldgos.  Heiti reiturinn veldur gosum á Suđurlandsgosbeltinu (Surtsey, Vestmannaeyjar, Katla, Eyjafjallajökull, Tindfjöll, Hekla, Mýrdalsjökull, Lakasvćđiđ, Veiđivatnasvćđiđ og Vatnajökull).  Hann er kominn austur fyrir rekásinn á Reykjanesi, sem er samt enn ţá mjög gosvirkur vegna austur-vestur reksins.  Rekásar um Snćfellsnes og Húnaflóa hćttu ađ vera virkir fyrir u.ţ.b. 7 millj. ára.  Ţar var heiti reiturinn fyrir u.ţ.b. 60 millj. ára nćrri núverandi Fćreyjum.  Hann skildi ţá eftir basalt á Grćnlandi (Gunnbjörnsfjall) og neđansjávarhrygginn til Fćreyja.

Núverandi lega miđju heita reitsins er undir Trölladyngju og er hann 275 - 375 km djúpur.  Hann nćr líklega undir meginhluta Vatnajökuls og allan Hofsjökul, ţar sem stendur líklega stćrsta eldfjall landsins (askja) undir ísnum.  Kvikuţrćr (100% bráđiđ berg) eru 100 - 1000 km3 ađ stćrđ og eru á u.ţ.b. 10 km dýpi undir eldvirku beltunum.  Ţćr fćđa kvikuhólf undir megineldstöđvunum.  Lögun ţrónna sést vel á yfirborđinu, sbr. Krafla, ţar sem hún er  á u.ţ.b. 3 km dýpi, en kvikuhólfiđ enn ţá grynnra (700 m).  Undir Heklu er ekkert kvikuhólf, en kvikuţróin er á u.ţ.b. 8 km dýpi, 40 km löng.  Hólf eru ca. 10% af stćrđ ţróa, t.d. 42 km3 undir Kröflu.  Ţegar gýs í Kröflu, kemur kvikan úr hólfinu en úr ţrónni, sem er dýpra, ţegar gýs í Gjástykki.  Ţetta hafa rannsóknir á efnasamsetningu hrauna á hvorum stađ sannađ.  Líparít er ekki til á Íslandi heldur ríólít, dasít, millidasít o.fl. súrar bergtegundir.  Ţćr eru u.ţ.b. 10% af íslenzku bergi.  Ţóleiít er algengasta tegund basalts á landinu, en ţađ skiptist í fjölda tegunda innbyrđis.    Hreinn ólivínsandur finnst í Háleyjarbungu á Reykjanesi, skammt frá saltverksmiđju. Jökull var útbreiddur lengur á Íslandi en menn héldu.  Jöklullaust varđ fyrir ca. 9000 árum. Jökulskeiđ (ca. 30 á ísöldinni) voru ca. 100.000 ára löng og hlýskeiđ á milli ţeirra ca 10000 ár.  Jökulskeiđ koma og fara mjög snöggt (ca. 50 - 100 ár).  Sveiflur eru sneggri en áđur var taliđ, ţótt tiltölulega langan tíma taki ađ ná hámarkinu.

„Jökull" grein eftir Ólaf Ingólfsson o.fl.  „Iceages” eftir Jon Ericson, fćst í Bóksölu Stúdenta.

Aldur berglaga frá vestri til austurs 16 - 10 milljónir ára.  Átta megineldstöđvar ţekkjast af ljósu bergi (t.d. gabbró) og háhitaummyndunum.  Gullleit 1992-93 í tengslum viđ háhitasvćđi.  Hrappsey er gerđ úr Anortosíti (tunglbergi; hin teg. á tunglinu er nórít), en anortosít er ljósa bergiđ á tunglinu. And- og samhverfuhugtökin eru fengin ađ láni frá lýsingu fellingafjalla.  Hér verđa ţćr til vegna fergingar og e.t.v sigs, sem skapar halla inn ađ rekbeltunum.  Rekásarnir gömlu fćrast međ öđru til austurs og vesturs.

Litla ísöld:  Áriđ 2012 komu fram niđurstöđur rannsókna setlaga í Hvítárvatni, sem benda til fjögurra stórra eldgosa á árabilinu 1275-1300, sem ollu verulegri kólnun langt fram á 19. öld.  Íslenzkir og bandarískir vísindamenn voru ţarna ađ verki og ţeir álíta ađ ţessi setlög geri ţeim kleift ađ tímasetja litlu ísöldina nokkuđ nákvćmlega (Áslaug Geirsdóttir, prófessor viđ jarđvísindadeild H.Í.; skv. fréttum 1. febrúar 2012).

Einhugur hefur ekki veriđ um upphaf litlu ísaldar og margir vísindamenn töldu hana hafa hafizt í kringum 1450 og ýmist var hún tengd eldgosum eđa sólblettum.  Ţessi rannsókn bendir til ađ ţessi fjögur gos hafi orđiđ í hitabeltinu, ţótt lítiđ sé vitađ um ţau, en íslenzk eldfjöll hafi líka lagt sitt af mörkum viđ kćlingu alls norđurhvels jarđar í u.ţ.b. 600 ár.  Niđurstöđurnar fengust viđ samanburđ á rannsóknum á Baffinslandi og borkjarna úr Grćnlandsjökli.

Hvítárvatnssetlögin, sem voru óvenjulega ţykk, benda til ţess, ađ Langjökull hafi veriđ óvenjulega stór á ţessu árabili og aftur í kringum 1450.  Eldgosin ţeyttu upp geysimiklu magni brennisteinsagna, sem drógu verulega úr áhrifum sólarljóss.  Ţađ var ekki nćg ástćta til viđvarandi kólnunar í svo langan tíma, en mikil útbreiđsla hafíss á norđurhveli hélt kuldanum lengur viđ.  Nú er taliđ, ađ međalhiti hafi lćkkađ um 1-2 gráđur af ţessum sökum og ţví hafi orđiđ hiđ kaldasta skeiđ á undanförnum 8000 árum.
SUĐVESTURLAND VESTURLAND VESTFIRĐIR NORĐURLAND
AUSTURLAND SUĐURLAND HÁLENDIĐ UMMYNDUN á 
HÁHITASVĆĐUM


TIL BAKA          Nat.is - pósthólf 8593, 108 Reykjavik- sími: 898-0355 - nat@nat.is- um okkur - heimildir          HEIM