|
 Eyjar
í Atlantshafi, sem orðið hafa til á rekás Atlantshafshryggjarins:
Asoreyjar,
Bermuda,
Madeira,
Kanaríeyjar,
Ascension,
St.
Helena,
Tristan
da Cunha
o.fl. Gliðnun
Atlantshafshryggjar byrjaði að norðanverðu fyrir u.þ.b 150 milljónum
ára og fyrir 90 m. ára að sunnanverðu.
Ísland
er stærsta eyjan á Atlantshafshryggnum vegna þess, að saman fara plötuskil
eða rekás hryggjarins og heitur reitur, sem plöturnar hafa færzt
yfir og er enn þá undir landinu.
Landið færist smám saman norðvestur yfir hann. Þetta samspil er einsdæmi á Atlantshafshryggnum.
Ísland væri líklega ekki til, ef einungis hefðu komið til
gos vegna landreks. Landið
væri allt öðruvísi í lögun, ef heiti reiturinn hefði einn valdið
gosum, líklega eitthvað í líkingu við Hawaii. Flekarekið er í austur og vestur, en ameríska og evróasíska
kerfið færist saman í norðvestur yfir heita reitinn.
Hægt er að rekja feril, sem heitir reitir mynda á plötunum
vegna þess, að þær færast yfir þá líkt og þykk stálplata sé
logskorin, loginn er fastur en flekarnir færast.
Ofan á heita reitnum, undir mestöllu landinu er 20 - 100%
hlutbráðið lag. Það er ofan á möttulstreyminu á ca. 5 - 20 km dýpi, þannig
að þar er nóg efni í eldgos. Heiti
reiturinn veldur gosum á Suðurlandsgosbeltinu (Surtsey, Vestmannaeyjar,
Katla,
Eyjafjallajökull, Tindfjöll,
Hekla, Mýrdalsjökull,
Lakasvæðið, Veiðivatnasvæðið og Vatnajökull).
Hann er kominn austur fyrir rekásinn á Reykjanesi, sem er samt
enn þá mjög gosvirkur vegna austur-vestur reksins.
Rekásar um Snæfellsnes og Húnaflóa hættu að vera virkir
fyrir u.þ.b. 7 millj. ára. Þar
var heiti reiturinn fyrir u.þ.b. 60 millj. ára nærri núverandi Færeyjum.
Hann skildi þá eftir basalt á Grænlandi (Gunnbjörnsfjall) og
neðansjávarhrygginn til Færeyja.
Núverandi
lega miðju heita reitsins er undir Trölladyngju og er hann 275 - 375
km djúpur. Hann nær líklega
undir meginhluta Vatnajökuls og allan
Hofsjökul, þar sem stendur líklega
stærsta eldfjall landsins (askja) undir ísnum.
Kvikuþrær (100% bráðið berg) eru 100 - 1000 km3 að stærð
og eru á u.þ.b. 10 km dýpi undir eldvirku beltunum.
Þær fæða kvikuhólf undir megineldstöðvunum.
Lögun þrónna sést vel á yfirborðinu, sbr. Krafla, þar sem
hún er á u.þ.b. 3 km dýpi,
en kvikuhólfið enn þá grynnra (700 m).
Undir Heklu er ekkert kvikuhólf, en kvikuþróin er á u.þ.b. 8
km dýpi, 40 km löng. Hólf
eru ca. 10% af stærð þróa, t.d. 42 km3 undir Kröflu.
Þegar gýs í Kröflu, kemur kvikan úr hólfinu en úr þrónni,
sem er dýpra, þegar gýs í Gjástykki. Þetta hafa rannsóknir á efnasamsetningu hrauna á hvorum
stað sannað. Líparít er
ekki til á Íslandi heldur ríólít, dasít, millidasít o.fl. súrar
bergtegundir. Þær eru u.þ.b.
10% af íslenzku bergi. Þóleiít
er algengasta tegund basalts á landinu, en það skiptist í fjölda
tegunda innbyrðis. Hreinn ólivínsandur finnst í Háleyjarbungu á Reykjanesi, skammt frá saltverksmiðju. Jökull var útbreiddur lengur
á Íslandi en menn héldu. Jöklullaust
varð fyrir ca. 9000 árum. Jökulskeið (ca. 30 á ísöldinni) voru
ca. 100.000 ára löng og hlýskeið á milli þeirra ca 10000 ár.
Jökulskeið koma og fara mjög snöggt (ca. 50 - 100 ár).
Sveiflur eru sneggri en áður var talið, þótt tiltölulega
langan tíma taki að ná hámarkinu.
„Jökull"
grein eftir Ólaf Ingólfsson o.fl.
„Iceages” eftir Jon Ericson, fæst í Bóksölu Stúdenta.
Aldur
berglaga frá vestri til austurs 16 - 10 milljónir ára.
Átta megineldstöðvar þekkjast af ljósu bergi (t.d. gabbró)
og háhitaummyndunum. Gullleit
1992-93 í tengslum við háhitasvæði. Hrappsey er gerð úr Anortosíti (tunglbergi; hin teg. á
tunglinu er nórít), en anortosít er ljósa bergið á tunglinu. And-
og samhverfuhugtökin eru fengin að láni frá lýsingu fellingafjalla.
Hér verða þær til vegna fergingar og e.t.v sigs, sem skapar
halla inn að rekbeltunum. Rekásarnir
gömlu færast með öðru til austurs og vesturs.
.
|
